Δουλεύοντας με πρόσφυγες – οι δυσκολίες του πλαισίου

Η δουλειά στην παροχή υπηρεσιών για τον προσφυγικό πληθυσμό και σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης είναι μία από τις πλέον απαιτητικές εργασίες που μπορεί να κάνει ένας ψυχολόγος κατά τη γνώμη μου. Τόσο οι ιδιαιτερότητες του πληθυσμού όσο και αυτές που συναντά κανείς σε μία κατάσταση κρίσης κάνουν την δουλειά του ειδικού αρκετά διαφορετική από τη δουλειά στο γραφείο.

Μία εκ των πολλών διαφοροποιήσεων που έχει η δουλειά με τους πρόσφυγες εν σχέση με αυτή με το ντόπιο πληθυσμό είναι σίγουρα το πολιτισμικό υπόβαθρο. Το πολιτισμικό υπόβαθρο των θεραπευόμενων είναι πάντα παρόν, σε όλες τις συνεδρίες, και πραγματικά διαδραματίζει καταλυτικό ρόλο τόσο για την ερμηνεία που θα δώσει ο/η θεραπευτής/τρια όσο και για την κατάλληλη παρέμβαση. Ένα πολύ συχνό παράδειγμα είναι ότι λόγω των στενών σχέσεων που έχουν στις οικογένειές τους, έρχονται όλοι μαζί για θεραπεία συχνά φέρνοντας σε δύσκολη θέση το/τη θεραπευτή/τρια. Θυμάμαι μάλιστα ότι μία φορά ξαφνιάστηκα καθώς μαζί με την 47χρονη πελάτισσά μου ήρθε και η 80χρονη μητέρα της καθώς όπως μου ανέφερε η πρώτη, δεν πάει πουθενά χωρίς αυτή.

Ένα άλλο σημαντικό ζήτημα είναι αυτό του φύλου. Αν είσαι γυναίκα, είναι πολύ δύσκολο να κερδίσεις την εμπιστοσύνη των ανδρών, κι αν είσαι άντρας είναι πολύ δύσκολο να κερδίσεις την εμπιστοσύνη των γυναικών και των αντρών τους. Πολλές φορές μίλησα με άντρες στο γραφείο μας οι οποίοι αρνούνταν να με κοιτάξουν στα μάτια ή να με χαιρετήσουν καθώς έρχονταν. Από την άλλη, όταν σε ένα περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας ο συνάδελφος ζήτησε από τον άντρα της γυναίκας να περάσει έξω και να μείνουμε μόνοι με τη γυναίκα του εκείνος έγινε έξω φρενών καθώς απαγορευόταν να μείνει η γυναίκα του με έναν άντρα χωρίς τη δική του παρουσία.

Προφανώς τα ζητήματα του πολιτισμού μεταβάλλονται σημαντικά ανάλογα και με τον τόπο στον οποίο ο/η κάθε εξυπηρετούμενος/η έχει μεγαλώσει. Άτομα τα οποία έρχονται από τη Συρία είναι λιγότερο συντηρητικά εν σχέση με αυτά από το Αφγανιστάν. Άτομα που έχουν ανατραφεί στην επαρχία έχουν διαφορετικές απόψεις από όσους έχουν μεγαλώσει σε αστικά κέντρα. Ο κάθε ψυχολόγος πάντως οφείλει προκειμένου να είναι αποτελεσματικός, αλλά και προκειμένου να καταλάβει καλύτερα τους/τις εξυπηρετούμενους/νες, να γνωρίζει έστω ορισμένα βασικά στοιχεία για τον πολιτισμό των χωρών από τις οποίες προέρχεται ο πληθυσμός- στόχος.

Το χάσμα αυτό, όσον αφορά στον πολιτισμό, καλούνται εν μέρει να λύσουν και οι πολιτισμικοί διαμεσολαβητές οι οποίοι συνήθως είναι και αυτοί που κάνουν τη διερμηνεία κατά τη διάρκεια των συνεδριών. Αποτελούν αδιαμφισβήτητα έναν από τους πιο σημαντικούς πυλώνες για την πετυχημένη παρέμβαση. Στη συντριπτική πλειοψηφία τους είναι άτομα τα οποία έχουν κι εκείνα περάσει από την επώδυνη διαδικασία της προσφυγιάς και γι αυτό το λόγο η σχέση μαζί τους είναι αρκετά απαιτητική. Το να εμπλέκονται και οι ίδιοι/ες συναισθηματικά με τα όσα μας αφηγούνται οι θεραπευόμενοι/ες είναι δυνατό να επηρεάσει με πολλούς τρόπους τη διαδικασία της θεραπείας- όπως είναι το να φορτιστούν συναισθηματικά ή να παρέμβουν στα λόγια των θεραπευτών/τριων προτείνοντας δικές τους λύσεις.

Ένα ακόμη κομβικό σημείο στην εργασία με προσφυγικό πληθυσμό είναι η συνεχής συνεργασία με πολλούς φορείς που απαιτεί πολύ καλό συντονισμό ανάμεσα στους ειδικούς. Ο προσφυγικός πληθυσμός εξαιτίας των κακουχιών που έχει βιώσει στην χώρα καταγωγής του, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του αλλά και στη χώρα μας λόγω έλλειψης κράτους πρόνοιας, φτάνει συχνά στην πόρτα των ειδικών έχοντας πολλές ακάλυπτες ανάγκες οι οποίες ωστόσο σαφώς επηρεάζουν και την ψυχική του υγεία. Πώς είναι δυνατόν ένα άτομο να είναι καλά ψυχολογικά όταν δεν έχει ένα μέρος για να κοιμηθεί; Όταν πηγαίνει στο νοσοκομείο αλλά λόγω γλώσσας δεν μπορεί να βγάλει άκρη με τους γιατρούς; Όταν του απορρίπτουν το αίτημα ασύλου; Ο κάθε ειδικός λοιπόν, πρέπει να εντοπίσει τις ανάγκες των εξυπηρετούμενων και να παράγει άμεσες λύσεις. Να έχει συνεργασίες με γιατρούς, με σχολεία για πρόσφυγες, με κοινωνικούς λειτουργούς, με δικηγόρους. Οφείλει να γνωρίζει τα δικαιώματα των πελατών του για οικογενειακή επανένωση, για relocation, για προσφυγή, για παρουσία δικηγόρου στη συνέντευξη. Για το λόγο αυτό πρέπει να ενημερώνεται συνεχώς για τις παρεχόμενες υπηρεσίες από τις ΜΚΟ και το κράτος καθώς οι παρεμβάσεις από τις ΜΚΟ συχνά είναι πολύ σύντομες και το τοπίο μεταβάλλεται συνεχώς με τον κίνδυνο να παραπέμπουμε σε φορείς που δεν παρέχουν πια υπηρεσίες να είναι παραπάνω από υπαρκτός.

Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό ζήτημα, είναι ο τρόπος που λειτουργούν οι ΜΚΟ με τους εργαζόμενούς τους. Ειδικότερα, ακριβώς επειδή στις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης το τοπίο τόσο του πληθυσμού όσο και των αναγκών μεταβάλλεται καθημερινά, οι συμβάσεις εργασίας είναι πολύ μικρές με αποτέλεσμα οι εργαζόμενοι να βιώνουν μια πολύ έντονη ανασφάλεια όσον αφορά το επαγγελματικό τους μέλλον. Η ανησυχία φυσικά γίνεται πιο έντονη όταν οι εργαζόμενοι/ες έχουν να συντηρήσουν την οικογένειά τους ή δεν έχουν κανένα άλλο εισόδημα προκειμένου να επιβιώσουν. Και προφανώς η κατάσταση αυτή επηρεάζει δραματικά και τη διαδικασία της θεραπείας. Πολλές φορές βρέθηκα να σκέφτομαι κατά τη διάρκεια των συνεδριών αν θα έπρεπε να κλείσω ραντεβού στον/την θεραπευτόμενο/η για την επόμενη εβδομάδα. Και η αναμονή για την ανανέωση του προγράμματος μπορεί να καθυστερήσει αρκετά, κάνοντας τους/τις εργαζόμενους/ες να κουραστούν και σιγά σιγά να σταματήσουν να επενδύουν στη δουλειά τους. Πέρα όμως από αυτό, η απογοήτευση για το ρόλο του ψυχολόγου έρχεται με τη συνειδητοποίηση ότι με ανθρώπους που έχουν χάσει τη δουλειά τους, τη γειτονιά τους, που μπορεί να μην δουν το σπίτι τους ποτέ ξανά, δεν μπορείς να δουλέψεις έτσι. Η μόνη πιθανότητα για να φωτίσεις έστω και λίγο το δρόμο τους είναι με τη δημιουργία μιας δυνατής σύνδεσης. Η μόνη πιθανότητα είναι να μην χάνεσαι όταν σχεδόν όλα έχουν χαθεί.