Πώς μπορούμε να προσφέρουμε ψυχολογικές υπηρεσίες εξ αποστάσεως;
Παρόλο που τα γραφεία των ειδικών ψυχικής υγείας παραμένουν σε λειτουργία, πολλοί από εμάς επιλέγουμε να διεξάγουμε τις συναντήσεις μέσω διαδικτύου, εφόσον το νομικό καθεστώς της Ελλάδας το επιτρέπει. Αρκετοί ήμασταν ήδη εξοικειωμένοι με τις συνεδρίες εξ αποστάσεως. Ωστόσο, η διαδικτυακή ψυχοθεραπεία, συμβουλευτική και υποστηρικτική χρήζει συνεχούς βελτίωσης, ιδίως στην παρούσα φάση. Ορισμένα από τα σημαντικότερα θέματα που παρατηρώ, ως κλινικός, για μία αρκετά καλή διαδικτυακή επικοινωνία είναι τα εξής:
Οι υπηρεσίες εξ αποστάσεως παρέχονται συνήθως μέσω βιντεοκλήσεων, μηνυμάτων και τηλεφώνου. Εντούτοις, επιλέγω τις βιντεοκλήσεις διότι προσομοιώνουν καλύτερα την παραδοσιακή ψυχοθεραπεία.
Προτιμώ να διεξάγω τις συνεδρίες, είτε μέσω του υπολογιστή είτε μέσω ταμπλέτας (tablet) κι αυτό διότι οι οθόνες είναι μεγαλύτερες, ο ήχος είναι συνήθως καλύτερος κι έτσι μοιάζει στα μάτια μου περισσότερο «φυσική» η συνάντηση.
Αν για οποιονδήποτε λόγο χρειάζεται να χρησιμοποιήσω το κινητό τηλέφωνο, επιλέγω ένα πρόγραμμα που δεν διακόπτεται με τις εισερχόμενες κλήσεις και τα εισερχόμενα μηνύματα απενεργοποιώντας τις ειδοποιήσεις, για να μην αποσπάται η προσοχή μου και να μην αναστέλλεται η ροή της συζήτησης.
Φροντίζω να παραμένω στον επαγγελματικό μου ρόλο
φοράω ρούχα που θα φορούσα στο γραφείο,
επιλέγω έναν χώρο που προσφέρεται για ψυχοθεραπεία και ένα φόντο είτε μονόχρωμο είτε να παραπέμπει σε επαγγελματικό χώρο-σταθερό κάθε φορά για να διατηρήσουμε τη συνοχή,
τοποθετώ τη συσκευή σε μια σταθερή βάση,
ελέγχω τον φωτισμό ούτως ώστε να παραμένει σταθερός καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας, ελέγχω τον ήχο, προετοιμάζομαι πριν από τη συνάντηση και ελέγχω την απόσταση που φαίνεται στην κάμερά μου.
Αν θέλω να βλέπω μόνο τον θεραπευόμενο καλύπτω το εικονίδιο που φαίνεται η δική μου κάμερα. Επίσης, κλείνω τον ήχο από συσκευές που δεν θα είχα ενεργοποιημένες στο γραφείο, επιλέγω να καθίσω σε μια κατάλληλη για την περίσταση καρέκλα και παραμένω μόνη στον χώρο βρίσκοντας λύσεις για τους ανθρώπους και τα κατοικίδια που μοιραζόμαστε όλοι μαζί το ίδιο σπίτι.
Αντίστοιχα προτρέπω να πράξουν και οι θεραπευόμενοι για να μειώσουν τους εξωτερικούς θορύβους και να προστατεύσουν τον ιδιωτικό τους χώρο κατά τη διάρκεια της συνεδρίας. Τα οποιαδήποτε εμπόδια που ενδεχομένως να προκύψουν είναι μια ευκαιρία επεξεργασίας και νοηματοδήτησης, προτείνοντας ταυτόχρονα πρακτικές συμβουλές. Αν για παράδειγμα φοβούνται ότι μπορεί κάποιος, από τους ανθρώπους που βρίσκονται στο σπίτι, να ακούει πίσω από την κλειστή πόρτα τους προτρέπω να χρησιμοποιήσουν ακουστικά και επιλέξουν από το διαδίκτυο «λευκούς ήχους/white noise» κατά τη διάρκεια της συζήτησης.
Είναι γεγονός ότι υπάρχουν κάποιοι περιορισμοί, λόγω της απόστασης, όπως οι περιορισμένες πληροφορίες των μη λεκτικών μηνυμάτων και των αισθήσεων όπως η όραση, η όσφρηση και η ακοή. Στην προκειμένη περίπτωση, επιλέγω διευκρινιστικές ερωτήσεις και κάποιες φορές την άσκηση της ενσυνειδητότητας (mindfulness) “Τι βλέπεις, τι ακούς, τι μυρίζεις, τι ακουμπάς, τι γεύεσαι”, ούτως ώστε να μεταφερθώ στον κόσμο του θεραπευόμενου και να βγω από τον δικό μου. Αδιαμφισβήτητα, βασικές δεξιότητες όπως η ενεργητική ακρόαση, η αντανάκλαση, το καθρέφτισμα και η χρήση των εικόνων συνεχίζουν να βοηθούν την επικοινωνία και την ενσυναίσθηση.
Το ζητούμενο και ο απώτερος σκοπός είναι να επικοινωνήσουμε και να συνδεθούμε κατά τη διάρκεια της φυσικής απομόνωσής. Επομένως, εστιάζουμε την προσοχή μας στις αισθήσεις μας -ο καθένας στις δικιές του- και συζητούμε για αυτές, δημιουργώντας έτσι το πεδίο της συνάντησής μας. Καθώς συζητούμε για τις αισθήσεις και τα συναισθήματα, μοιραζόμαστε την κοινή μας εμπειρία, συνδεόμαστε περισσότερο και βοηθούμε στην ομαλή διεξαγωγή της θεραπείας.
Σε αυτή την νέα σειρά άρθρων του Ινστιτούτου Ψυχολογίας και Υγείας (ΙΨΥ) θα βλέπουμε κάθε μήνα τα σημαντικότερα γεγονότα που συμβαίνουν στον κόσμο και αξίζει να μοιραστούμε μαζί σας! Σταχυολογεί η κλινική ψυχολόγος, Τάνια Αναγνωστοπούλου.
Διαβάστε στο παράθυρο στον κόσμο του Αυγούστο
Ο Αύγουστος στην Ελλάδα καταγράφηκε ως ο μήνας των μεγάλων πυρκαγιών. Γι’ αυτό και κάναμε μια μικρή ανθολόγηση από θέματα που αφορούν την κλιματική αλλαγή.
Σε αυτή την νέα σειρά άρθρων του Ινστιτούτου Ψυχολογίας και Υγείας (ΙΨΥ) θα βλέπουμε κάθε μήνα τα σημαντικότερα γεγονότα που συμβαίνουν στον κόσμο και αξίζει να μοιραστούμε μαζί σας! Γράφει η κλινική ψυχολόγος, Τάνια Αναγνωστοπούλου.
Νέα από τον Ελλαδικό χώρο
Στον “ αέρα “ η στήριξη των φοιτητών στα πανεπιστήμια
Σε αυτή την νέα σειρά άρθρων του Ινστιτούτου Ψυχολογίας και Υγείας (ΙΨΥ) θα βλέπουμε κάθε μήνα τα σημαντικότερα γεγονότα που συμβαίνουν στον κόσμο και αξίζει να μοιραστούμε μαζί σας! Σταχυολογεί η κλινική ψυχολόγος, Τάνια Αναγνωστοπούλου.
Μεγάλες αλήθειες στη διεθνή πραγματικότητα..
FT: Η ανομολόγητη αλήθεια για τη δημογραφική κατάρρευση: οι άνθρωποι απλώς δεν θέλουν παιδιά
Στην ανάλυσή του στους Financial Times, ο Τζάναν Γκανές βάζει το δάχτυλο στην πληγή της παγκόσμιας υπογεννητικότητας: όχι, δεν φταίνε η έλλειψη βρεφονηπιακών σταθμών, ούτε η «τοξική» ανισότητα των φύλων, ούτε καν το κλίμα ή οι πυρηνικές απειλές.
Πώς ανίκανοι άνθρωποι κερδίζουν τις θέσεις εξουσίας
Σε παγκόσμιο επίπεδο είναι απίστευτη η μάχη που δίνεται μεταξύ ικανών και ανίκανων ανθρώπων για την αναρρίχηση σε θέσεις εξουσίας. Τι έδειξε έρευνα στο πανεπιστήμιο του Stanford.
Θα παραμείνει η τεχνητή νοημοσύνη απλώς ένα εργαλείο στα χέρια του ανθρώπο
Περνάμε από τον έλεγχο στην αλληλεξάρτηση, όπου οι μηχανές δεν εκτελούν πλέον απλώς εντολές, αλλά παράγουν λύσεις — κάτι που ιστορικά δεν ήταν ποτέ έργο της τεχνολογίας.
Ο βασικός ύποπτος για την κρίση ψυχικής υγείας των εφήβων
Η χρόνια στέρηση ύπνου εξαιτίας του χρόνου που αφιερώνουν τα παιδιά ηλικίας 13 έως 18 ετών στις οθόνες έχει συναισθηματικές, γνωστικές και βιολογικές επιπτώσεις, τονίζει στην «Κ» ο ακαδημαϊκός-ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, Γεώργιος Χρούσος. Τι συμβουλεύει γονείς και εκπαιδευτικούς
Στην Ελλάδα η υπόθεση Μουρτζούκου ανέδειξε εκτός από την ατομική ψυχοπαθολογία και τη συλλογική μας ψυχοπαθολογία
Η Μουρτζούκου και τα τέρατα της τηλεόρασης
Αυτό που ζήσαμε δεν ήταν καθαρή ενημέρωση. Ηταν ένα κακοπαιγμένο, σκοτεινό τηλεοπτικό σόου, με πρωταγωνίστρια μια γυναίκα που το μάτι της γυάλιζε – και δεν ήταν από τα δάκρυα.
Η εμπορευματοποίηση της γνώσης στα ελληνικά πανεπιστήμια
Εχουμε πολλά μεταπτυχιακά;
Πριν από δεκαπέντε χρόνια, οι φοιτητές που παρακολουθούσαν μεταπτυχιακά προγράμματα ήταν 31.071. Σήμερα έχουν τριπλασιαστεί (92.500). Η εξέλιξη φαίνεται να είναι μόνο θετική – ολοένα περισσότεροι νέοι αναζητούν υψηλότερα ακαδημαϊκά προσόντα για να είναι πιο ανταγωνιστικοί στην αγορά εργασίας. Ο πληθωρισμός των μεταπτυχιακών όμως προκαλεί και προβληματισμό σε ένα μέρος της ακαδημαϊκής κοινότητας. Μήπως το πλήθος των προγραμμάτων καταλήγει να έχει συνέπειες για την ποιότητά τους; Μήπως το γεγονός ότι τα περισσότερα έχουν δίδακτρα και αποτελούν σταθερή πηγή εσόδων για τα ΑΕΙ, ωθεί τα πανεπιστήμια σε μια όχι και τόσο μελετημένη ανάπτυξή τους;
«Καταπέλτης» είναι η αντιπρύτανις ακαδημαϊκών, διεθνών σχέσεων και εξωστρέφειας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Σοφία Παπαϊωάννου, προς τους συναδέλφους της καθηγητές του ΕΚΠΑ, για τον υπερκορεσμό μεταπτυχιακών προγραμμάτων που ιδρύουν
Υπάρχει τρόπος να αποτρέψουμε στο μέλλον τόσο τερατώδεις μορφές πολιτικής και οικονομικής διαφθοράς όπως το σκάνδαλο στον ΟΠΕΚΕΠΕ; Μπορούμε να απαλλαγούμε από το πελατειακό σύστημα που μας κοστίζει τόσο ακριβά;
Ελλιπής πρόληψη και επιτελικά κενά αναζωπυρώνουν… τις καταστροφές
Δεν κρύβονται πίσω από την κλιματική κρίση οι ευθύνες για τις φωτιές που απείλησαν περισσότερο από κάθε φορά αστικό ιστό – Η κυβέρνηση δηλώνει ικανοποιημένη που δεν χάθηκαν ανθρώπινες ζωές, αλλά επί επτά χρόνια αμέλησε να δρομολογήσει αλλαγές στη δασοπυρόσβεση
Επιτρέψτε μου μια ποιμενική παρομοίωση, στο πνεύμα των οπεκεπεδικών ημερών (να κι ένα καλό – ο ΟΠΕΚΕΠΕ ως διασκεδαστικός γλωσσοδέτης). Οταν πιάνεσαι με τη γίδα στην πλάτη, δεν μπορείς να αρνηθείς ούτε τη γίδα, ούτε ότι η πλάτη είναι δική σου. Τα «εναλλακτικά γεγονότα» έχουν τα όριά τους. Τι μπορείς, λοιπόν, να κάνεις;
Ανοίγει ο δρόμος για αναστροφή της γήρανσης αλλά και για μελέτη του καρκίνου καθώς το ίδιο γονίδιο κατέχει κεντρικό ρόλο στην επιβίωση των καρκινικών κυττάρων από τη χημειοθεραπεία
Πάρκινσον: Σκύλοι «οσμίζονται» τη νόσο πριν τα συμπτώματα
Ο Μπάμπερ και ο Πίνατ, ένα γκόλντεν ριτρίβερ και ένα μαύρο λαμπραντόρ που εκπαιδεύθηκαν κατάλληλα, μπορούν να ανιχνεύουν τη νευροεκφυλιστική νόσο από την οσμή του δέρματος με ακρίβεια της τάξεως του 98%.
Σε μια γυναικοκτονία δεν χάνει τη ζωή της μόνο η γυναίκα, τη χάνουν και τα παιδιά της! Το πένθος σημαδεύει την απώλεια της μητέρας τους αλλά και την απώλεια του πατέρα τους. Είναι πλέον δολοφόνος και θα παραμείνει στη φυλακή. Επιπλέον, σημαδεύει και την απώλεια της παιδικής τους ηλικίας, εφόσον δεν είναι δυνατόν να παραμείνουν παιδιά.
Σε αυτά προστίθεται και ο θόρυβος από τα αστυνομικά δελτία, τα ΜΜΕ, ο σχολικός και κοινωνικός στιγματισμός. Πολλά ερωτήματα τα βασανίζουν και δεν ξέρουν με ποιον να τα συζητήσουν.
Δεν είναι τόσο θέμα των ‘ειδικών’ αυτά τα παιδιά, όσο του σχολείου και της ευρύτερης κοινότητας. Χρειάζεται να τα αγκαλιάσουμε, η αποδοχή των συμμαθητών τους και των δασκάλων τους είναι βάλσαμο για αυτά. Υπάρχουν ψυχολόγοι στα σχολεία, εξειδικευμένοι φορείς όπως η Μέριμνα, τα Κέντρα Πρόληψης και τα Κέντρα Κοινότητας. Σε αυτά μπορούν να απευθυνθούν οι εκπαιδευτικοί και η οικογένεια για ενημέρωση και στήριξη. Τα παιδιά γυναικοκτονιών χρειάζονται στήριξη για πολλά-πολλά χρόνια, σε κάθε βήμα της ζωής τους.
Πως μπορούμε να βοηθήσουμε αυτά τα παιδιά;
Μπορούμε να πάρουμε απαντήσεις στον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να βοηθήσουμε αυτά τα παιδιά μέσα από το βιβλίο ‘Το πένθος στα παιδιά’ από τις εκδόσεις του Ινστιτούτου Ψυχολογίας και Υγείας. Στόχος του βιβλίου είναι να βοηθήσει ψυχολόγους, γονείς και εκπαιδευτικούς να προσεγγίσουν και να στηρίξουν τα παιδιά που βιώνουν μια σοβαρή απώλεια, όπως αυτή μιας γυναικοκτονίας. Επίσης ενημερώνει για το πώς να ευαισθητοποιήσουμε τα παιδιά σε ζητήματα απώλειας και πένθους, έτσι ώστε να μπορούν να ανταπεξέλθουν στις μικρές και μεγάλες απώλειες της ζωής τους.
“Στην περίπτωση βίαιου θανάτου, το παιδί αποτυπώνει τρομαχτικές εικόνες στο μυαλό του και συχνά υποφέρει από εφιάλτες το βράδυ, βιώνει δηλαδή μια μετατραυματική διαταραχή. Ακόμη και το να ακούσει για έναν βίαιο θάνατο, χωρίς να έχει εκτεθεί στη σκηνή, αφήνει στο παιδί δυσάρεστες εικόνες. Γι’ αυτόν τον λόγο, είναι σημαντικό να ενθαρρύνουμε το παιδί να μιλήσει για αυτά που είδε και άκουσε και να αναφέρει με λεπτομέρειες τις εντυπώσεις που του άφησε το τραυματικό γεγονός (Pynoos et al., 1987).
Σε περίπτωση ανθρωποκτονίας, τα παιδιά θέτουν δύσκολες ερωτήσεις. Μία από αυτές είναι «Υπέφερε;». Συχνά, επίσης, ρωτάνε «Τρόμαξε;». Σε αυτά τα ερωτήματα μπορούμε να απαντήσουμε: «Εάν πόνεσε, ήταν μόνο για λίγο και μετά όλα ηρέμησαν και δεν φοβόταν καθόλου», όπως επίσης και «Δεν είμαι σίγουρος/η, αλλά ξέρω πως όσο και αν τρόμαξε, δεν κράτησε πολύ και γνώριζε ότι εμείς τον/την αγαπάμε πολύ» (J. Johnson, 1999, σελ. 40).
Μια ιδιαίτερη περίπτωση είναι όταν ο πατέρας σκοτώνει τη μητέρα του παιδιού. Η Dora Black ( 1996), η οποία μελέτησε περισσότερες από 100 τέτοιες περιπτώσεις, αναφέρεται στην ιδιαίτερη προσοχή και εμπειρογνωμοσύνη που απαιτείται για την πρώιμη παρέμβαση κατά την εμφάνιση μετατραυματικής διαταραχής στο παιδί, καθώς και για την ένταξή του σε ένα ασφαλές συγγενικό περιβάλλον, στο οποίο οι συγγενείς θα μπορούν να έχουν άμεση συμβουλευτική όσον αφορά τη φροντίδα του. Άλλα ζητήματα αφορούν την ψυχολογική στήριξη του παιδιού σε περίπτωση που κληθεί να καταθέσει στο δικαστήριο ως μάρτυρας, ώστε να μη τραυματιστεί ψυχικά από τη διαδικασία, καθώς και την προστασία του από την πίεση των συγγενών να προσχωρήσει στις θέσεις της μιας πλευράς έναντι της άλλης.”
Αυτόν τον μήνα παρατηρούμε προβληματισμό και αντιδράσεις από μικρές ή μεγάλες κοινωνικές ομάδες για τα κακώς κείμενα και τις πολιτικές των ιθυνόντων (πολιτικών και εταιρειών). Στην Ελλάδα, τα ζητήματα Δικαιοσύνης εξακολουθούν να μας προβληματίζουν όπως και τα θέματα της εκπαίδευσης.
Ηλεία: Γιατί ήταν ελεύθερος ο δολοφόνος της 11χρονης
Από την τυπική απόφαση στο στυγερό έγκλημα – Πειθαρχικός έλεγχος για τους δικαστές που έδωσαν αναστολή σε έναν άνθρωπο ο οποίος καταδικάστηκε για βιασμό ανήλικης
Το κίνημα «δεν δίνω πανελλαδικές» φουντώνει: Μήπως ήρθε η ώρα για αλλαγές;
Έχουμε αλήθεια το χειρότερο εξεταστικό σύστημα εισαγωγής στα ΑΕΙ, ριζωμένο στα θεμέλια μιας κουρασμένης κοινωνίας, που ωστόσο εξακολουθεί να στηρίζει τις ελπίδες της στην μόρφωση των νέων της; Πιθανότατα ναι.
Οι εκλογές για την Ευρωβουλή επίσης προβληματίζουν…
Τι δείχνει η πορεία του ακροδεξιού AfD για τη Γερμανία και από ποιες άλλες χώρες εκπέμπονται ανησυχητικά μηνύματα ενόψει ευρωεκλογών. Ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και η ουσία.
Tον Απρίλιο το βρετανικό σύστημα υγείας αποφάσισε να μη χορηγεί πλέον «αναστολείς» (blockers) στους εφήβους που δηλώνουν δυσφορία φύλου. Η απόφαση προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων, καθώς όλο και περισσότεροι ανήλικοι απευθύνονται στις υπηρεσίες υγείας για βοήθεια. Πού οφείλεται η αύξηση; Πόσα είναι τα περιστατικά στην Ελλάδα; Και πώς αντιμετωπίζονται;
Aνθρωποι του κλάδου δεν ανησυχούν για τον αριθμό των επισκεπτών αλλά για τη διαχείριση, ενώ έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη σημειώνει τα προβλήματα που συνδέονται με τη μεγέθυνση του τουρισμού στη χώρα.
Κάνσας κατά Pfizer: Ήξερε ότι το εμβόλιο κορωνοϊού έχει παρενέργειες
«Η Pfizer δήλωσε ότι το εμβόλιο ήταν ασφαλές, παρόλο που γνώριζε ότι συνδεόταν με σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως μυοκαρδίτιδα, περικαρδίτιδα, αποτυχημένες κυήσεις, θανάτους», τονίζει η Πολιτεία.
ΗΠΑ: Εισαγγελική πρόταση για ποινική δίωξη κατά Boeing
Η Boeing παραβίασε συμφωνία που είχε συναφθεί για την προστατέψει από το να ασκηθεί εις βάρος ποινική δίωξη για συνωμοσία με σκοπό την απάτη, μετά τα δύο τραγικά δυστυχήματα που κόστισαν τη ζωή σε εκατοντάδες ανθρώπους.
«Ροζ κοκαΐνη» και 25 ακόμα νέα ναρκωτικά στους δρόμους της Ευρώπης
Mία νέα πολύπλοκη και ταχέως εξελισσόμενη αγορά ναρκωτικών, όπου οι καθιερωμένες παράνομες ψυχοδραστικές ουσίες είναι ευρέως προσβάσιμες και νέες δραστικές συνθετικές ουσίες συνεχίζουν να εμφανίζονται, εδραιώνεται όλο και περισσότερο στην Ευρώπη σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Εκθεση Ναρκωτικών για το 2024 που δημοσιοποίησε το Ευρωπαϊκό Κέντρο Παρακολούθησης Ναρκωτικών και Τοξικομανίας (EMCDDA).
Πολλές φορές, νιώθει κανείς πως ζούμε στην εποχή που δεν γερνάμε. Κάποιος μπορεί να το αποδώσει πρόχειρα στην αύξηση των αισθητικών επεμβάσεων, που εμφανείς σε γυμνό μάτι ή μη, δημιουργούν τελικά πρόσωπα που δείχνουν εξίσου ατσαλάκωτα στα 20 ή τα 60.
Πρέπει να σκεφτούμε πολύ σοβαρά αν θα ήταν καλό να δημιουργήσουμε όντα τεχνητής νοημοσύνης, όταν δεν έχουμε ιδέα πώς θα είναι, ούτε αν θα ήταν καλό γι’ αυτά τα ίδια να υπάρχουν
Η επερχόμενη κατάρρευση των «κανόνων της διεθνούς τάξης»
Σε ένα κράτος, όποιο πολίτευμα κι αν έχει, η τήρηση των νόμων εξασφαλίζεται μέσα από το μονοπώλιο της βίας, που απολαμβάνει ο κρατικός μηχανισμός, έναντι οποιουδήποτε τρίτου, προκειμένου να επιβάλλει όταν και όπου χρειάζεται, τις επιπτώσεις των νομικών παραβάσεων. Όταν το μονοπώλιο αυτό χαθεί (όπως συμβαίνει π.χ. σε μια ένοπλη εξέγερση ή επανάσταση), για ένα διάστημα είναι βέβαιο ότι θα επικρατήσει χάος και αναρχία.
Η σοφία είναι μια λέξη υπό εξαφάνιση, σαν το ωτοστόπ για παράδειγμα – όπως διαπίστωσα πρόσφατα μιλώντας με μια δεκατριάχρονη. Αυτό βέβαια δεν είναι πρόβλημα από μόνο του, γιατί η ζωή και η γλώσσα εξελίσσονται δυναμικά. Τι συμβαίνει όμως αν μαζί με τη λέξη εξαφανιστεί και η υποκείμενη έννοια; Η απώλεια του ωτοστόπ δεν είναι μάλλον σημαντική για την ανθρωπότητα, όμως η απώλεια της σοφίας σίγουρα δεν μπορεί να είναι θετική εξέλιξη.
